پروین حسینی – تایماز نیوز / پیشینه و مبانی نظری سیاست «نه شرقی نه غربی» – تاریخچه: این سیاست پس از انقلاب اسلامی و با شعار استقلال طلبی از سوی امام خمینی (ره) شکل گرفت. ایران در دوران پهلوی به ویژه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به شدت تحت نفوذ غرب (به ویژه آمریکا) قرار داشت. انقلاب ۱۳۵۷ با هدف قطع وابستگی به قدرتهای خارجی و ایجاد نظامی مبتنی بر ارزشهای اسلامی به وجود آمد. – مبانی ایدئولوژیک: – تأکید بر «استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی» به عنوان پایه های حاکمیت ملی. – نفی سلطهپذیری از هر دو قطب شرق (کمونیسم) و غرب (سرمایهداری لیبرال). – اولویت دادن به همبستگی اسلامی و جنبشهای آزادیبخش جهانی. ۲. اهمیت حفظ سیاست «نه شرقی نه غربی – حفظ حاکمیت ملی: هرگونه وابستگی به شرق یا غرب، استقلال تصمیمگیری ایران در سیاست خارجی و داخلی را تضعیف میکند.

نمونه تاریخی آن، قراردادهای استعماری مانند «ترکمانچای» یا «کاپیتولاسیون» است.

– مقاومت در برابر هژمونی جهانی: نظام بینالملل امروز هنوز تحت تأثیر رقابتهای قدرتهای بزرگ است. سیاست نه شرقی نه غربی، ایران را از تنشهای ژئوپلیتیکی این رقابتها دور نگه میدارد.

– تقویت جایگاه منطقهای: ایران با تکیه بر این سیاست، خود را به عنوان قدرت مستقل در خاورمیانه معرفی کرده و از طریق حمایت از گروههای مقاومت (مانند حزبالله لبنان)، نقش راهبردی ایفا میکند.

– تنوعبخشی به روابط بینالملل: این سیاست به ایران اجازه میدهد تا بدون وابستگی به یک بلوک خاص، با کشورهای غیرمتعهد، جهان اسلام و قدرتهای نوظهور (مانند چین و هند) همکاری کند.

۳. چالشهای پیشرو در تحکیم این سیاست

– فشارهای اقتصادی: تحریمهای غرب به ویژه پس از خروج آمریکا از برجام، ایران را به سمت شرق (چین و روسیه) سوق داده است. این مسئله ممکن است به صورت غیرمستقیم وابستگی جدیدی ایجاد کند.

– تغییرات ژئوپلیتیکی: ظهور چین به عنوان ابرقدرت رقیب آمریکا و جنگ اوکراین، نظام دو قطبی نوینی را شکل داده که ایران را ناچار به بازتعریف موازنهها میکند.

– اختلافات داخلی: گفتمانهای متفاوت در داخل ایران (اصلاحطلب، اصولگرا) درباره نحوه تعامل با جهان خارج، ممکن است یکپارچگی این سیاست را تحت تأثیر قرار دهد.

– تهدیدهای امنیتی: حضور نظامی آمریکا و ناتو در خلیج فارس و همسایگی ایران، امنیت ملی را تهدید میکند و ممکن است محاسبات سیاست خارجی را تغییر دهد.

۴. راهکارهای تحکیم سیاست «نه شرقی نه غربی» – تقویت اقتصاد مقاومتی: کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، توسعه فناوری داخلی و گسترش همکاریهای اقتصادی با کشورهای غیرمتعهد. – دیپلماسی فعال و متوازن:

– تعامل سازنده با سازمانهای بینالمللی مانند سازمان همکاری اسلامی (OIC) و جنبش عدم تعهد.

– تقویت روابط با قدرتهای منطقهای (ترکیه، پاکستان) و فرامنطقهای (بریکس).

– ارتقای گفتمان مقاومت: تبیین دستاوردهای سیاست مستقل (مانند پیشرفتهای هستهای، موشکی و سایبری) به عنوان نماد خوداتکایی.

– مقابله با جنگ نرم: مقابله با نفوذ فرهنگی غرب از طریق تقویت هویت اسلامی

-ایرانی و رسانه های داخلی.

– تعامل هوشمند با شرق و غرب: عدم قطع کامل روابط، بلکه برقراری ارتباط مبتنی بر منافع ملی و احترام متقابل (مانند مذاکرات برجامی).

۵. آینده سیاست «نه شرقی نه غربی» در جهان چندقطبی جهان امروز به سمت چندقطبی شدن پیش میرود، و این فرصتی است برای ایران تا بدون وابستگی به یک قطب، جایگاه خود را به عنوان بازیگری مستقل تثبیت کند. با این حال، موفقیت این سیاست نیازمند:

– انعطافپذیری در تعاملات بینالمللی همراه با حفظ اصول. – تقویت اتحادهای راهبردی با کشورهای همسو (مانند سوریه، یمن، ونزوئلا).

– استفاده از ابزارهای دیپلماتیک برای کاهش تنشها (مانند مذاکرات منطقهای درباره امنیت خلیج فارس).